Sözün özündən doğan şair... - VƏLİ XRAMÇAYLININ 71 YAŞI!
Bu gün Azərbaycan poeziyasının özünəməxsus nəfəsi, sözün dərdini daşıyan, misralarında yurdun ağrısını, insanın taleyini və ruhun səsini yaşadan şairlərdən biri – Vəli Xramçaylı 71 yaşını qeyd edir. Bu yubiley təkcə bir insanın doğum gününün qeyd olunması deyil, həm də bütöv bir söz ömrünün, bir poeziya yolunun, bir mənəvi missiyanın bayramıdır.
Sözün taleyinə yazılmış ömür
1955-ci ilin baharında, uzaq Sibirin sərt iqlimində dünyaya göz açan Vəli Xramçaylının taleyi sanki əvvəlcədən poeziya ilə yoğrulmuşdu. Doğulduğu məkanın soyuqluğu ilə ruhunda daşıdığı isti duyğuların ziddiyyəti onun gələcək yaradıcılığının da əsas təzadlarından birinə çevrildi. Sonralar Qazaxın İkinci Şıxlı kəndində keçən uşaqlıq illəri isə bu ruhun kök atdığı torpaq oldu. Kürün sahili, Xramçayın axarı, Qarayazı meşəsinin nəfəsi – bunlar sadəcə coğrafi məkanlar deyil, şairin daxili aləminin formalaşdığı canlı obrazlardır.
Onun şeirlərində təbiət təsviri heç vaxt dekorasiya xarakteri daşımır. Çay danışır, daş xatırlayır, ağac hiss edir. Bu isə Vəli Xramçaylının poeziyasını canlı və nəfəs alan bir sistemə çevirir.
“Xramçayın sahilində” – yaddaşın poetik axarı
Şairin təqdim olunan şeirində:
“Bu çay mənə körpəlikdən tanışdı,
Pıçıltısı dünənimdən danışdı…”
misraları ilə başlayan poetik yaddaş, əslində, fərdi xatirədən çıxaraq ümumxalq nostaljisinə çevrilir. Burada çay sadəcə su axını deyil – o, zamanın özü, keçmişin səsi, itirilmiş saflığın simvoludur.
Bu şeirdə diqqət çəkən əsas məqam – hisslərin sadəliyi ilə ifadənin dərinliyinin vəhdətidir. Vəli Xramçaylı mürəkkəb fəlsəfi fikirləri belə, oxucuya səmimi və aydın dillə çatdırmağı bacarır.
Dərviş ruhu və söz fəlsəfəsi
Onun yaradıcılığında “Dərviş Vəli” obrazı xüsusi yer tutur. Bu obraz təsadüfi deyil – bu, şairin özünün daxili kimliyidir. Dünyaya bağlanmayan, amma dünyanı anlayan; dərd çəkən, amma bu dərdi sözə çevirən bir ruhun ifadəsidir.
“Mən dərvişəm yer üzündə…”
deyən şair, əslində, öz poetik manifestini ortaya qoyur. Bu dərvişlik zahidlik deyil, əksinə – həyatın içində olmaq, amma onun əsiri olmamaqdır.
Onun şeirlərində tez-tez rast gəlinən motivlər: yurd həsrəti, insan tənhalığı, mənəvi axtarış, zamanla mübarizə, ölüm və əbədiyyət
bu poeziyanı sadəcə lirika yox, həm də fəlsəfi düşüncə sahəsinə yaxınlaşdırır.
Vətən və yaddaş ağrısı
Vəli Xramçaylının poeziyasında vətən mövzusu xüsusi bir ağrı ilə təqdim olunur. Xüsusilə “Dədə Ələsgər”ə həsr etdiyi şeirdə bu ağrı açıq şəkildə hiss olunur:
“Azərbaycan hey bölünən almadı…”
Bu misralar sadəcə bir şeir parçası deyil – bu, milli yaddaşın fəryadıdır. Şair burada tarixlə, taleylə və ədalətsizliklə üz-üzə dayanır.
Publisist və söz adamı kimi fəaliyyəti
Vəli Xramçaylı təkcə şair deyil, həm də peşəkar jurnalistdir. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirdikdən sonra müxtəlif mətbuat orqanlarında çalışması onun sözə olan münasibətini daha da zənginləşdirib.
“Azərbaycan təbiəti” jurnalında fəaliyyəti, daha sonra “Ocaq” qəzetinin təsisçisi və baş redaktoru kimi çalışması onun ictimai düşüncəyə təsir imkanlarını genişləndirib. Onun publisistikası da şeirləri kimi – səmimi, kəskin və düşündürücüdür.
Şair və insan harmoniyası
Onu tanıyanların dediyi kimi, Vəli Xramçaylı yalnız yaxşı şair deyil, həm də yaxşı insandır. Səbinə Yusifin sözləri ilə desək:
“Yaz ətirli qələmi, günəş enerjili ruhu olan şairdir.”
Bu ifadə təsadüfi deyil. Onun yaradıcılığında hiss olunan istilik, insanlara olan sevgidən qaynaqlanır. O, dost məclislərinin ruhudur, söhbətin canıdır, sözün sahibidir.
Zamanla dialoq
71 yaş – sadəcə rəqəm deyil. Bu, yaşanmış illərin, yazılmış misraların, çəkilmiş dərdlərin və bölüşülmüş sevinclərin toplamıdır. Amma Vəli Xramçaylı üçün zaman bir ölçü vahidi deyil – o, zamanla danışan, onu şeirə çevirən bir sənətkardır.
Onun poeziyasında yaş yoxdur – ruh var. Bu ruh isə hələ də yazır, düşünür, hiss edir.
P.S:
Bəli, Vəli Xramçaylı Azərbaycan ədəbiyyatında öz yerini artıq çoxdan müəyyən edib. Onun poeziyası nə dəbdən asılıdır, nə də zamandan. O, sözün özündən doğan bir şairdir.
Bu gün 71 yaşını qeyd edən bu dəyərli söz adamına arzumuz budur: qələmi heç vaxt susmasın, sözü daim yaşasın, ruhu həmişə gənc qalsın.
Çünki belə şairlər yalnız yazmır – onlar yaşadır.
Ad gününüz mübarək olsun, Dərviş Vəli!
Ədalət QARABULUD.
BİR GÜN ASACAQLAR
DİLİMDƏN MƏNİ
Bu yurda yeganə gəm ağacıyam,
Dərdim puçurlayar budaqlarında.
Bayatı, oxşama, nəğmə acıyam,
Nəğməm pıçıldayar dodaqlarımda.
Soruşma halımı, halım necədi?
Köksümün altında ürək çat verib.
Dərdimin bilinməz sayı neçədi?
Dərdim üstü-üstə neçə qat verib?
Ele bu dərd ile tənhayam, təkəm,
Yağar gözlərimdən qəm narın-narın.
Gərək ağrısını mən özüm alam,
Gözümnən könlümə bu yağan qarın.
Yelkənli gəminin dor agacıyam,
Küləklər qovacax əlimdən məni.
Bu yurdda yegane dar ağacıyam,
Bir gün asacaqlar dilimnən məni.
Ilham sinəmi teyləyər.
Yatdıqca sözün mehrinə,
Sözü sinəmdə əyləyər.
Tanrım yazıb bu yazını,
Nə çoxunu, nə azını.
Yol gedərəm yol uzunu,
Yol məni yoldan eyləyər.
Nə olub, zəmanə uşağı,
Eşit, gözümün işığı.
Dərviş Vəli haqq aşığı,
Haqqdan gələni söyləyər.
Damcı damcı söz könlümə süzülür,
Misra-misra söz sinəmə düzülür.
Söz əlindən yazıq canım üzülür,
Yol ver, əcəl, yol ver, Dərviş Vəliyə.
Əcəl köhlənində gəlir, yoldadı,
yenəmi ilğımı məni aldadır?
Qaymaq havadıdı, bu yaz bal dadır,
Yol ver, əcəl, yol ver, Dərviş Vəliyə.
***
Sel-su tək boşalıb dolan,
Yaş quruyub bu gözümdə.
Bu yollara yoldaş olan,
Bir dərvişəm yer üzündə.
Yolum çox uzaqdı, paşam,
Ayağına qəm dolaşan.
Dərə keçib dağlar aşan,
Bir dərvişəm yer üzündə.
Yurdun qəmilə yüklənən,
Elə bu yüklə təklənən.
Üçtelli sazda köklənən,
Bir dərvişəm yer üzündə.
Sazam, sözəm, deyişməyəm,
Amalında dəyişməyən,
Bu dünyaya uyuşmayan,
Bir dərvişəm yer üzündə.
Eh, nə deyim belə ömrə,
Yanıb-yanıb dönüb kömrə,
Gözün aydın, Yunus İmrə,
Bir dərvişəm yer üzündə.
***
Mən dərvişə yiyə durar, söylə, kim?
Bu bədəndə buz bağlayar qanım da,
Dərd sızlayar, qəm çağlayar canımda,
Inan vallah, sən olmasan yanımda,
Mən dərvişə yiyə durar, söylə, kim?
Sənsiz məni dərd budayıb dil açar,
Sinəm üstən söz perikər, söz qaçar.
Sən açmasan bu qapımı, kim açar,
Mən dərvişə yiyə durar, söylə, kim?
Kədər məni haqlayıbdı, nə vaxtdı,
Boran gəlib, can evimdə sazaqdı.
Kim deyər ki, ölüm məndən uzaqdı?
Mən dərvişə yiyə durar, söylə, kim?
Qolunu aç, uğuruna gəlim mən,
Qapını aç, ayağında ölüm mən.
Bu dərdimi söylə kimlə bölüm mən,
Mən dərvişə yiyə durar, söylə, kim?
***
Indi adamları gəl, özün tanı,
Məni anlayanım, duyanım hanı.
Şair sücaətin torpağı, sanı,
Mənə qərib demə, qərib qardaşım,
Bir qərib dərvişəm bu yer üzündə
Kim anlar bu yurdda, torpağı,daşı,
İndi meydan sular, hər nadan, naşı.
Mən elə qəribəm hər addımbaşı,
Mənə qərib demə, qərib qardaşım,
Bir qərib dərvişəm bu yer üzündə
Çoxdandı, bu ömrü yelə vermişəm,
Nə olsun, daşqına selə vermişəm.
Nədə ki, bir kəsə ələ vermişəm,
Mənə qərib demə, qərib qardaşım,
Bir qərib dərvişəm bu yer üzündə.
Dağın dağ dərdi var mənim sinəmdə,
Dağ çəkib sinəmə neçə sənəm də.
Içimdə kükrəyib daşı senəndə,
Mənə qərib demə, qərib qardaşım,
Bir qərib dərvişəm bu yer üzündə.
Söz desən, sözünü kəsən deyiləm,
Incəyən deyiləm, küsən deyiləm.
Mən də sizinkiyəm özgə deyiləm,
Mənə qərib demə, qərib qardaşım,
Bir qərib dərvişəm bu yer üzündə.
***
Bu çay mənə körpəlikdən tanışdı,
Pıçıltısı dünənimdən danışdı.
Sinəm üstü körükləndi, alışdı,
Keçən günü keçəidikcə gözümdən.
Səhər tezdən sahilində bitərdim,
Dalğasında gizlənərdim, itərdim.
Sinə gərib dalğasını ötərdim,
Sevinc, fərəh tökülərdi üzümdən.
Ürəyimdə təkcə bu çay yaşardı,
Hər yaz ağzı qəzəblənib daşardı.
Sısqa gördüm, gözüm, könlüm yaşardı,
Dərin yerlər aşağıydı dizimdən.
Qızılqaya karıxmışdı elə bil,
Sınıq körpü sınıxmışdı elə bil.
Buraxmırdı, darıxmışdı, elə bil,
Oxuyurdum hər daşının üzündən.
***
Bu kədər qəlbimi didir, dağıdır,
Hissimin, duyğumun kövrək çağıdır.
Qəbrinə əl vuran alçaq yağıdır.
Ürəyim göynəyir, Dədə Ələsgər.
O Göyçədə bir kimsənə qalmadı,
Kim deyər ki, bizə olan olmadı.
Azərbaycan hey bölünən almadı,
Ürəyim göynəyir, Dədə Ələsgər,
Məzarın dağılıb ulu Göyçədə.
Tarix boyu soyuuzdan silindik,
Haqq yolunda biz günahkar bilindik.
Illər boyu içimizdən bölündük,
Ürəyim göynəyir, Dədə Ələsgər,
Məzarın dağılıb ulu Göyçədə.
Çəkə bilməz gözüm yaşı bu dağı,
Qala bilməz nə qarası, nə ağı.
Qismət olmaz yada elin bulağı,
Ürəyim göynəyir, Dədə Ələsgər,
Məzarın dağılıb ulu Göyçədə.
Dağlar özü qarıyacaq bu dərddən,
Göyçə gölüm quruyacaq bu dərddən.
Bəs kim məni qoruyacaq bu dərddən,
Ürəyim göynəyir, Dədə Ələsgər,
Məzarın dağılıb ulu Göyçədə.
***
Bil, bilmək istəsən sözün düzünü,
Sən allah, nahqdan üzmə özünü.
Arayıb axtarıb gəzmə özünü,
Sən daha dərvişsən, ay dərviş Vəli.
Gəl elə bilmə ki, bu yol keçilib,
Yüz yol ölçülüb, bir yol biçilib.
Tanrıdan baxtına bu yol seçilib,
Sən daha dərvişsən, ay dərviş Vəli.
Bu nə dövran, nə zəmanə, nə gərdiş,
Ulu Tanrım özü dedi; a dərdiş.
Ya QAZİ ol, YA ŞƏHİD ol, ya dərviş,
Sən daha dərvişsən, ay dərviş Vəli.
Ədalət QARABULUD.
