Azərbaycanda işsizlikdən əziyyət çəkən yüzlərlə qadın “kurs”, “təlim”, “işə düzəltmə”, “evdar xanımlara qazanc imkanı” adı altında müxtəlif şəxslərin və şübhəli qrupların hədəfinə çevrilir. İlk baxışda adi məşğulluq proqramı kimi görünən bu sistemlərin arxasında isə bəzən əmək hüquqlarının pozulması, insan əməyinin istismarı, saxta işə qəbul, qeyri-rəsmi əmək münasibətləri və hətta qadınların alçaldılması dayanır.

Ağsu rayon sakini Nuranə Əliyeva tərəfindən səsləndirilən iddialar da məhz belə narahatedici mənzərənin bir hissəsidir. Onun sözlərinə görə, işsizliklə bağlı müraciətdən sonra ona “kurs” təklif olunub, daha sonra isə heç bir şəffaflıq və hüquqi təminat olmadan müxtəlif müəmmalı proseslərə cəlb edilib.

“Kurs” adı altında qurulan şübhəli mexanizm

İddialara əsasən, onlarla qadın Bakıda yerləşən ofisdə üç aylıq kursa cəlb olunub. Qadınlara gələcəkdə işlə təmin olunacaqları bildirilib. Lakin kurs bitdikdən sonra ortaya çıxan mənzərə ciddi suallar doğurur:

• Rəsmi əmək müqaviləsi təqdim edilmədən işə qəbul;
• Telefon vasitəsilə “Asan İmza” ilə anlaşılmaz əməliyyatların aparılması;
• Maaşın karta köçürüldükdən dərhal sonra geri çəkilməsi;
• Qadınların aşağı məbləğli, qeyri-rəsmi və təhlükəli işlərə yönləndirilməsi;
• İnsanların xəbəri olmadan başqa müəssisələrdə “işçi” kimi rəsmiləşdirilməsi iddiaları.

Ən təhlükəli məqam isə budur: vətəndaş iddia edir ki, sonradan dövlət qurumuna müraciət etdikdə onun Quba şəhərində yerləşən bir müəssisədə işləyən şəxs kimi qeydiyyatda olduğu ortaya çıxıb. Əgər bu doğrudursa, bu artıq sadəcə etik pozuntu deyil — saxta əmək münasibətləri, sənəd manipulyasiyası və mümkün cinayət əlamətləri deməkdir.

Yoxsulluq və ümidsizlik üzərindən qazanc

Belə halların əsas hədəfi adətən:

• işsiz qadınlar,
• aztəminatlı ailələr,
• regionlardan gələn şəxslər,
• hüquqi bilikləri zəif olan insanlar olur.

Onlara “iş”, “maaş”, “təlim”, “evdən çıxmadan qazanc”, “ofis işi” kimi vədlər verilir. Sonra isə:

• uzun müddət pulsuz əmək,
• qeyri-rəsmi iş,
• maaşın mənimsənilməsi,
• psixoloji təsir,
• asılı vəziyyət yaratmaq kimi üsullar tətbiq olunur.

Bir çox hallarda qadınlar utandıqları, qorxduqları və ya hüquqlarını bilmədikləri üçün susurlar. Məhz bu susqunluq isə belə sistemlərin davam etməsinə şərait yaradır.

Əmək müqaviləsiz iş - açıq qanun pozuntusu

Azərbaycan qanunvericiliyinə görə:

• işçi ilə əmək müqaviləsi bağlanmalıdır;
• işçi hansı müəssisədə işlədiyini bilməlidir;
• maaş tam və şəffaf şəkildə ödənilməlidir;
• işçinin xəbəri olmadan başqa müəssisədə qeydiyyata alınması qanunsuzdur.

Əgər vətəndaşın xəbəri olmadan onun adına əmək fəaliyyəti rəsmiləşdirilibsə, bu məsələ ciddi hüquqi araşdırma tələb edir.

“Qadınlara kömək” adı altında istismar

Son illərdə “evdar xanımlar üçün kurs”, “karyera təlimi”, “məşğulluq proqramı” adı altında fəaliyyət göstərən bəzi qeyri-şəffaf qruplar sosial şəbəkələrdə və müxtəlif ofislərdə fəallaşıb. Onların bir qismi həqiqətən faydalı fəaliyyət göstərsə də, bəzi hallarda:

• qadın əməyinin istismarı,
• şəbəkə tipli manipulyasiya,
• qeyri-rəsmi əmək,
• insanlardan pul və ya şəxsi məlumat toplamaq
  kimi hallarla bağlı şikayətlər artır.

Ən narahatedici məqam isə budur ki, belə strukturlar çox vaxt hüquqi məsuliyyətdən yayınmağa çalışır və bütün məsuliyyəti “işçi özü razı olub” arqumenti ilə ört-basdır edirlər.

Dövlət qurumları məsələni ciddi araşdırmalıdır

Belə iddialar səsləndirilirsə, aidiyyəti qurumlar aşağıdakı məsələləri dərhal araşdırmalıdır:

• həmin kursların hüquqi statusu;
• qadınların necə qeydiyyata alınması;
• əmək müqavilələrinin olub-olmaması;
• maaş əməliyyatları;
• insanların xəbəri olmadan hansısa müəssisələrdə işləyən kimi göstərilməsi;
• qadınların hansı işlərə yönləndirilməsi.

Burada söhbət təkcə bir nəfərin problemi deyil. Əgər sistemli şəkildə insanların hüquqları pozulursa, bu artıq ictimai təhlükə məsələsidir.

Susmaq problemi böyüdür

Bir çox qadın “ailəm eşidər”, “məni qınayarlar”, “heç kim inanmaz” qorxusu ilə susur. Halbuki hüquq pozuntusu qarşısında susmaq həmin mexanizmləri daha da gücləndirir.

Əgər vətəndaşlar:

• əmək müqaviləsi olmadan işə cəlb edilirsə,
• maaşları mənimsənilirsə,
• xəbərləri olmadan haradasa qeydiyyata salınırsa,
• aldadılırsa,

bu halların ictimailəşdirilməsi və hüquqi araşdırılması vacibdir.

Sonda...

Qadınların işsizlik, maddi çətinlik və ümidsizlik içində olduqları bir vaxtda onların etibarından istifadə etmək ağır mənəvi və hüquqi məsuliyyətdir. İnsanların “iş” ümidi ilə aldadılması, qeyri-rəsmi münasibətlərə cəlb olunması və hüquqlarının tapdanması cəmiyyət üçün ciddi təhlükədir.

Bu cür iddialar tam, şəffaf və obyektiv araşdırılmalıdır. Əgər burada qanun pozuntusu varsa, məsul şəxslər cavab verməlidir. Çünki məsələ təkcə bir qadının deyil — minlərlə insanın əmək hüququ, təhlükəsizliyi və ləyaqəti ilə bağlıdır.