Ədalət Nəbi Qarabulud - 70 CAĞDAŞ POEZİYAMIZDA RUHUN SƏSSİZLİYİ VƏ SÖZÜN MİSTİK UCALIĞI...

Ruhun nəfəsindən yaranan poeziya

Azərbaycan ədəbiyyatında elə şairlər var ki, onların misrasına toxunan kimi sanki bir kəlməni yox, bir nəfəsi eşidirsən. Bu nəfəs bəzən qaranlıqdan gələn işıq, bəzən işıqdan keçən qaranlıq kimi insanda həm ağrı, həm də dərin sakitlik oyadır. Ədalət Qarabulud poeziyası məhz bu nadir qatın səsi — ruhun özündən danışan sükutun poeziyasıdır.

Qarabuludun misralarında nə pafos var, nə ritorika, nə də süni emosional şişirtmə. Onun sözləri insanın yox, insanın içindəki sükutun dilində danışır. Bu sükutun fonunda şairin yaratdığı poetik dünya həm kosmik boşluğa, həm də insan qəlbinin ən tənha guşəsinə bənzəyir.

Onun poeziyası xalq ruhunun arxaik qatlarını, sufi düşüncəsinin ilahi pıçıltılarını və müasir fəlsəfi üsyanın sarsıntılarını vəhdət halında birləşdirir. Bu baxımdan, Qarabulud Azərbaycan poeziyasında yalnız bir müəllif yox, həm də yeni bir təfəkkür mərhələsidir — “ruhi poeziya” adlandıra biləcəyimiz bir istiqamətin nümayəndəsi.

Mistik-fəlsəfi qat – Tanrıya deyil, Tanrının sükutuna yönələn şeir

Ədalət Qarabuludun əsas poetik xətti klassik irfanla deyil, metafizik təcrübə ilə qidalanır. Onun üçün Tanrı anlayışı dini rituallarla məhdudlaşmır; bu, insanın öz varlığı ilə dialoqun ən dərin mərhələsidir.

O, bir şeirində yazır:

Qaranlıq içində doğuldum mən – Adımı bilmirdim, Özümü görmədim. Tanrını soruşdum – Divarlar susdu.

Bu poetik fraqmentdə Rilkenin “susqun Tanrı”, Füzulinin “axtarılan həqiqət”, Mövləvinin “əlçatmaz sirr” anlayışları ilə qohum bir ovqat mövcuddur. “Divarlar susdu” misrası həm insanın Tanrıya sualının cavabsız qalması, həm də bəşər varlığının ontoloji tənhalığı kimi təhlil edilə bilər.

Qarabuludun poeziyasında Tanrı nə hökmran, nə cəza verən, nə də əlçatmazdır — Tanrı bir sükut hadisəsidir. Eşidilməyən, amma varlığı duyulan, görünməyən, amma nəfəsi hiss olunan bir nur.

Bu sükut həm insanın daxili böhranından, həm də onun ilahi işığa doğru gedən yolda hələ cavab almağa hazır olmamasından yaranır.

Sualın müqəddəsliyi – Ruhun azadlıq manifesti

Qarabulud poeziyası təslimiyyətin deyil, axtarışın poeziyasıdır. Onun qəhrəmanı dua edən yox, duanın özünü sorğu-sual edən insandır:

İman istədilər, amma ruhum sual idi – Niyə Tanrı yalnız səcdədə yaşayır?

Bu misraların altında metafizik üsyan deyil, dəyərin yenidən qurulması dayanır. Şair inamı qorxu və itaətin tərkib hissəsi kimi yox, düşüncənin ucalığı kimi təqdim edir. Bu, sufilikdəki “haqqa suallarla yaxınlaşmaq” prinsipini xatırladır.

Ədalət Qarabulud üçün sual bir boşluq deyil — ruhun pəncərəsidir. İnanan insan onun poeziyasında kor inanc sahibi deyil; o daim soruşan, təfəkkür edən, özünü və Tanrını yenidən kəşf edən varlıqdır.

Obrazlar sistemi – simvolların ruhani kodu

Qarabuludun poetik dilində hər obraz özündən qat-qat böyük metafizik məna daşıyır:

• Zəncir – insanın özündən qaçmasının metaforası; həm qorxu, həm də vərdişlərin əsarəti.

• Divar – Tanrı ilə insan arasında bərqərar olmuş sükutun timsalı.

• Kül – unudulmuş ruhaniyyət, insanın içindəki sönmüş həyat.

• Şəhər – daxili varlığın memarlıq xəritəsi, dağılma və dirçəlişin paralel metaforası.

• Uşaq – ilahi başlanğıc, ruhun ilkin paklığı, insanın özünə dönüş nöqtəsi.

“Ruhumda bir şəhər dağılmışdı” misrası əslində bir insanın öz içində yaşadığı psixoloji və metafizik qırılmanın poetik təsviridir. Amma həmin dağıntının içində ağlayan uşağın varlığı ümidi, diriliyi və Tanrının insana gizli çağırışını simvollaşdırır.

Sözün yorulması – postmodern metafizikanın izləri

Şair yazır:

Gözlərimdə bir səssizlik böyüyür, sanki Tanrı nəfəsini geri çəkib. Danışmaq istəmirəm artıq – çünki söz də yoruldu.

“Yorulan söz” anlayışı postmodern poetik təcrübənin ruhuna çox yaxındır. Burada şair dilin gücünü deyil, dilin yetərsizliyini vurğulayır; çünki həqiqət çox zaman sükutun içində görünür, sözün içində yox. Bu, həm də şairin “sözün sərhədi var, sükutun yox” fəlsəfəsinə işarədir.

Poetik forma – sərbəstliyin mistik ritmi

Ədalət Qarabulud yalnız sərbəst vəzndə yazır. Bu təsadüfi deyil — onun poeziyası düşüncənin və nəfəsin ritmində hərəkət edir. Misraların qırılması, pauzalar, daxili sükutlar oxucunun ruhunda bir metafizik musiqi yaradır.

Onun şeirlərində forma məzmunun xidmətçisinə çevrilir; burada qəlib yox, ritmin vəhdəti, ölçü yox, ruhun axarı ön plandadır. Buna görə də Qarabulud poeziyası oxucuya quraşdırılmış ritm deyil, yaşayan ritm bəxş edir.

 “Tanrının sükutu” – insanın səsi ilə Tanrının sükutu arasındakı məsafə

“Tanrının sükutu” poeması şairin poetik-fəlsəfi zirvələrindən biridir. Burada Tanrı bir obraz kimi yox, bir sükut hadisəsi kimi təzahür edir. Şair yazır:

Tanrı susur, çünki insan çox danışır. Tanrı gizlənir, çünki insan özünü göstərir.

Bu misralar yalnız dini düşüncəyə deyil, həm də müasir cəmiyyətə yönəlmiş bir tənqiddir. İnsan çox danışdıqca, onun sözündə mənalar azalır; insan çox bildikcə, hikmət azalır; insan çox görünmək istədikcə, Tanrı görünməz olur.

Burada şair həm sosioloji həm də ilahiyyatla bağlı dərindən düşünür: Tanrı bəşəriyyətə deyil, bəşəriyyət Tanrıya uzaqlaşıb.

Ədəbiyyat kontekstində Qarabulud – yeni bir poetik mərhələ

Ədalət Qarabuludun poeziyası Azərbaycan ədəbiyyatında spesifik bir boşluğu doldurur — mistik-modern poeziya istiqamətinin yenilənmiş forması. O, nə klassiklər kimi irfani təsvirə, nə də modernistlər kimi rasionallığa söykənir; onun poetik strukturu bu iki qütbün sintezi ilə formalaşır.

• Məmməd Arazın milli duyğusunu,

• Ramiz Rövşənin kosmik metafizikasını,

• Səməd Vurğunun ruhani lirikasını,

• Rilke və Celanın mövcudiyyət ağrısını,

• Şərq irfanının ilahi pıçıltısını

bir yerdə, özünəməxsus üslubda bəsləyir.

Qarabulud poeziyası Azərbaycan ədəbiyyatında insanın öz daxili Tanrısını axtardığı yeni bir poeziya mərhələsinin qapısını açır.

Ruhun poeziyası və sükutun kəlamı

Ədalət Qarabuludun misraları oxucunu rahatlatmır — onu silkələyir. Təsəlli vermir — sual verir. Çünki bu poeziyanın gücü insanın içində gizlənmiş Tanrı nəfəsini oyatmaqdır.

Ən təsirli mesajı isə belə formalaşır:

İçində sükut varsa, deməli, Tanrı hələ getməyib.

Qarabuludun poeziyası çağdaş dünyada mənəvi oyanışın, ruhani dəyərlərin yenidən qurulmasının poetik manifestidir. Bu poeziya insanı Tanrıya deyil, Tanrını insana yaxınlaşdırır. Onun misralarında insan öz ruhunun səsini eşidir — bəlkə də ilk dəfə.

Vəli Xramcaylı
Şair, kitabın redaktoru